Pilatus: je komt hem tegen in de bijbelse verhalen over Pasen. De predikant in de gemeente waar ik lid van ben liet ons meedenken over deze wonderlijke figuur. Als Romeins machthebber moest hij een oordeel over Jezus vellen. Toen Jezus vertelde dat hij gekomen was om van de waarheid te getuigen kwam die bekende vraag: Maar wat is  waarheid? Pilatus wist het wel, maar koos voor een ‘waarheid’ die zijn eigen positie veilig moest stellen. Hoe herkenbaar is zo’n dilemma vandaag in allerlei discussies en acties. Een paar losse gedachten.

Bij een oorlog is de waarheid het eerste dat er sneuvelt, een bekende uitspraak. Waarheid wordt dan verdrongen door leugen om het eigen belang te dienen. Ook in ons gewone leven gebeurt het. In debatten worden feiten, cijfers, onderzoeksresultaten verbogen of selectief gebruikt om het te laten passen in het eigen verhaal. In praatprogramma’s wordt als vaste prik mensen het woord gegeven die vooral aantonen dat wat de minister of de viroloog enz. beweert rammelt of ‘gewoon niet waar is’. Wanneer een cabaretier daarna ook nog royaal op humoristische manier (of wat daarvoor moet doorgaan) de bekritiseerde deskundige op de hak neemt versterkt dat de twijfel of het negatieve oordeel bij veel kijkers. Tja, wat is waarheid?

Waarheid vertroebelt als feiten niet krachtig genoeg worden onderscheiden van fictie of onzin. Of als leukigheid geen boodschap meer heeft aan wat waar is. Wie kun je dan nog vertrouwen in deze tijden? Twijfel, angst, complottheorieën hebben we al genoeg. Ze bestaan echt: mensen die het klimaatprobleem ontkennen, of de ernst van corona, of de Holocaust, of … Frank Westerman vertelt in zijn laatste boek (De kosmische komedie, 2021) een anekdote uit een vraaggesprek dat hij heeft met een deskundige. Die zegt tegen hem dat je complotdenkers al op afstand kunt herkennen. Frank vraagt: ‘Hoe dan?’ Het antwoord: ‘Jij bent niet een van hen. Complotdenkers stellen geen vragen.’ Een nadenkertje.  

We moeten ons niet afmaken van moeilijke vraagstukken door de feiten om te buigen zodat we ons eigen comfort kunnen blijven koesteren. Nu er voorzichtig licht in de coronatunnel lijkt te komen worden ook de schijnbaar geparkeerde andere urgente problemen weer besproken. Grote tegenstellingen kun je niet kunt oplossen zoals Pilatus dat deed. Hij was door zijn vrouw nog gewaarschuwd niet zijn vingers de branden aan Jezus. Ook de centurio die de executie moest uitvoeren stelde vast dat de waarheid was genegeerd. Pilatus wilde zijn baas in Rome en het Joodse volk te vriend (of beter: koest) houden, maar vernachelde de waarheid door een onschuldige als schuldig te laten behandelen. Hij waste daarbij zijn handen in onschuld, dat is zoiets als kool en geit sparen, en zelf buiten schot blijven. Maar het was een beslissend moment in de wereldgeschiedenis.          

Zo’n ‘Pilatus-model’ is voor nu een destructief model, en werkt alleen voor de korte termijn. Een les die eruit valt te trekken is onder andere dat dreiging of druk, of een valse voorstelling van zaken ons niet verder helpen. Neem bijvoorbeeld het stikstofprobleem. Het vraagt om inleving en begrip voor de knelpositie van de boeren. Die zien ook wel dat er ingrijpende maatregelen nodig zijn om de stikstofuitstoot te reduceren; ze beseffen ook dat ze daaraan zelf een hele forse bijdrage moeten gaan leveren. Daarbij past geen botte bijl maar een wijs en zorgvuldig proces. Naast het afwegen van alternatieven zullen overheid en sector samen moeten werken aan het juiste tempo en de juiste stappen om dit probleem tot een zo goed mogelijk einde te brengen.

Elkaar vanuit het eigen gelijk blijven bevechten brengt niet verder, vijanden lossen geen problemen op. Partners hebben de wil er samen uit te komen, met een eerlijk en reëel inzicht in de feiten en posities. Samenwerking gebaseerd op waarheid en betrouwbaarheid, empathie en recht doen. Het wordt bij de vorming van een nieuw kabinet weer spannend. Vroeg of laat is er het uur der waarheid.  

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)