Het was maar een klein berichtje in het achtuurjournaal. Zomaar even tussendoor: de ellendige aanslagen in Brussel en het vliegveld Zaventhem hebben een onverwacht positief bijeffect. Want als gevolg van de verhoogde paraatheid en bewaking is de grote en kleine criminaliteit en het vandalisme spectaculair gedaald. Logisch, ja. Maar tegelijk betekent dit dat ook zonder terroristische ellende het veel veiliger kan in de samenleving. Voor zover ik weet is daarbij in de media nauwelijks stilgestaan. Het kost natuurlijk ook geld. In Brussel werd trouwens ook een speciaal instituut ingericht om overwerkte agenten op te vangen, als gevolg van de extra inzet en de lange diensten. Dat is een andere prijs die je als samenleving betaalt.

Al deze dingen leggen bloot welke fundamentele veranderingen zich er in de loop van de jaren voltrokken. Als kind van tien kregen mijn vriendje en ik van zijn vader ’s zaterdags vaak een dubbeltje met de toevoeging ‘hier, ga dat maar verbrassen’ (dat was zijn humor). We hadden dan de keuze: bij het loket op het station een perronkaartje kopen en de hele middag daar rondzwerven, of een kaartje op de stadsbus in Zwolle. Je kon dan vrijwel de hele middag rondrijden (de slogan was toen ‘een busse van Schutte, en lopen det dutte’). Hooguit kon de chauffeur na het derde rondje eens zeggen ‘jongens, nu is het wel mooi geweest’. Dan ging je natuurlijk.

Maar geleidelijk aan kwam er een andere geest, een nieuwe benadering. Bemenste loketten en controleurs verdwenen. Inclusief de restauratiewagen met de man erachter die met de startende trein meerende en er bedreven in was eerst jouw betaling te ontvangen voordat je van hem de beker door het smalle raampje hengelde met alle risico’s die dat gaf. Van mensen werd meer eigen initiatief verwacht. Er verschenen automaten. Waarschijnlijk was er ook vertrouwen dat we dit met z’n allen wel aankonden, maar ongetwijfeld speelde voor de vervoersinstanties e.d. een veel grotere rol dat men via beperking van menskracht wilde bezuinigen. Tijden veranderen, trends ook. Juist vandaag zie je weer meer controle, maar dan digitaal in de vorm van detectiepoortjes op vliegvelden, toegangssluisjes op stations, verkliklabels in kleding, enz. Maar de menselijke factor kwam niet terug. Of het zouden grenscontroles moeten zijn. Maar ja, of dat met de menselijke maat te maken heeft ...

De samenleving is onpersoonlijker geworden - vind ik. Hooguit als er op een bepaalde buslijn excessen voorkomen, en chauffeurs of bonden in opstand komen, dan worden er nog wel weer controleurs ingezet. Maar dit is een veeg teken. In een onpersoonlijke samenleving voelen ook de mensen daarin zich minder betrokken, laat staan verantwoordelijk. Dat kan zich uiten in idiote dingen zoals bestuurders, brandweerlieden of ambulancepersoneel hinderen. Maar evengoed in kleine dingen: je lege blikje in de berm gooien, je fiets ‘stallen’ vlak voor de deur van de supermarkt, e.d. Mensen doen soms dingen die ze thuis nooit zouden doen (denk ik dan maar). Ze denken er niet over na dat het plantsoen in de straat evenveel recht heeft op normaal gebruik als de eigen tuin. De in het begin genoemde ervaring in Brussel leert dat meer zichtbare controle effect heeft. Wij mensen kunnen niet zonder een soort preventieve rem. Waar die ontbreekt kunnen we afzakken tot het gedrag dat je tegenkomt in de asociale media.

Natuurlijk - en gelukkig - zijn er allerlei tegenbewegingen. Instanties en personen roepen ons op om aandacht te hebben voor de effecten van ons gedrag op de samenleving. Dat kan gaan om verantwoorde, niet door kinderarbeid samengestelde kleding. Of om het feit dat reizen per trein in met name Europa veel milieuvriendelijker is dan vliegen. Een ander rekent dat weer na en wijst erop dat een consumentengedrag van voortdurend nieuwe spullen kopen en trends volgen het milieu meer belast dan een vliegreis. Het is goed elkaar wakker te houden, ook dat hoort bij een persoonlijke samenleving waarbij we met elkaar het goede zoeken. Overigens blijft fietsen toch nog het meest aantrekkelijk wat het milieu betreft. Mijn vrouw zit aan tafel de krant te lezen. Op een gegeven moment hoor ik haar zeggen “Bellen op de fiets wordt mogelijk verboden”. Huh? Geïrriteerd roep ik “Nou moeten ze het niet gekker maken”. Maar mijn vrouw corrigeert me: “dit gaat om het gebruik van je mobieltje”.

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)